Dwór w Mereczowszczyźnie

Rodowa siedziba Kościuszków… Czy na pewno?

Niepozorny, drewniany dworek w Mereczowszyźnie (Biał. Мерачоўшчына) słynie z tego, iż to właśnie w nim, 4 lutego 1746 roku, przyszedł na świat przyszły bohater Rzeczpospolitej i Stanów Zjednoczonych, Tadeusz Kościuszko. Współcześnie posiadłość ta znajduje się na obrzeżach miasteczka Kosów Poleski (Кóсава) w województwie brzeskim, w południowo-zachodniej części Białorusi. Dworek i otaczające go poleskie pejzaże stanowiły scenerię dziecinnych zabaw Tadeusza przez pierwszych dwanaście lat jego życia – później bowiem wysłano go na nauki do szkoły w Lubieszowie (Ukr. Любешів, obecnie w Ukrainie). Wbrew popularnej opinii, Mereczowszczyzna nie była jednak rodowym siedliszczem Kościuszków, a Tadeusz nie powrócił tam nigdy jako dorosły mężczyzna. Dworek ten stanowił część majątku lokalnej gałęzi rodu Sapiehów, która popadła w długi krótko po jego wybudowaniu w 1720 roku. Długi te odkupił Ludwig Kosciuszko, ojciec Tadeusza, od pierwszego wierzyciela Sapiehów, niejakiego Antoniego Glewskiego¹, otrzymując dwór w zastaw – a działo się to 13 lat przed narodzinami jego syna. Kosciuszkowie przenieśli się na Mereczowszczyznę około 1733 roku i pozostali tam albo do 1758 (czyli do śmierci Ludwiga) albo do 1764 (kiedy to Sapiehowie wykupili swoje długi). Wtedy też rodzina powróciła do prastarej siedziby swoich przodków, czyli do Siechnowicz, położonych około 100 km na południowy zachód od Mereczowszczyzny, w obrębie tegoż samego województwa brzeskiego.

Zawikłana historia: zachowanie, zniszczenie, odnowienie.

Drewniany dworek, który dziś wita podróżnych, został zrekonstruowany w latach 2003-2004. Co stało się z oryginałem? Przetrwał on wszystkie niepokoje XIX stulecia i epoki rozbiorowej, wytrzymał I Wojnę Światową, doczekał się nawet renowacji w okresie międzywojennym. Przepadł dopiero w płomieniach II Wojny, spalony przez sowieckich partyzantów². Na szczęście jednak, dzięki swoim związkom z biografią Tadeusza, dworek dorobił się bogatej dokumentacji, szkicowany, a następnie również fotografowany, przez cały XIX i początek XX wieku. Rosła ikonografia umożliwiła niemal perfekcyjną rekonstrukcję dawnego kształtu i wyglądu dworu. Co więcej, nowy budynek wzniesiony został na oryginalnych fundamentach, pośród których zachowała się dawna piwnica – jedyny fragment dworu, który przetrwał wojenny pożar.

Dworek dzisiaj – muzeum Kościuszki

Zrekonstuowany dwór i jego okolica należą do większego kompleksu zabytkowo-historycznego, który obejmuje także filigranowy, neogotycki Pałac Pusłowskich z 1838 roku. Wedle informacji dostępnej na stronie internetowej kompleksu³, drewniany dworek składa się w sześciu pomieszczeń (wyposażonych w meble i sprzęty z XIX i XX wieku) oraz wspomnianej wyżej, oryginalnej XVIII-wiecznej piwnicy. Pięć z sześciu pokoi wystylizowano tak, by nawiązywały do przestrzeni życiowej niezamożnej, szlacheckiej rodziny: są to hall, kuchnia, pokój matki, gabinet ojca oraz salonik, a ich ściany zdobią kopie portretów przodków Tadeusza – jego matki, Tekli z Ratomskich, oraz dziadków – Ambrożego i Barbary Kościuszków. Szósty pokój stanowi natomiast tło dla małej wystawy poświęconej samemu Tadeuszowi, na którą składają się kopie artefaktów symbolizujących kolejne rozdziały jego życia, jak choćby kopia charakterystycznej dlań szabli o kwadratowej rękojeści (nazwanej zresztą później kościuszkówką), kopia sukmany chłopskiej znanej z jego portretów, czy kosa postawiona na sztorc – symbol słynnego regimentu kosynierów.

W roku 2018, przed dworkiem odsłonięto pierwszy pełnowymiarowy pomnik Tadeusza Kościuszki na terytorium Białorusi (autorstwa Henika Loiki). Nieopodal znajduje się także spory głaz z tablicą pamiątkową, który markował miejsce, gdzie stał dwór, jeszcze przed rekonstrukcją.

Bibliografia

Tadeusz Korzon, Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta (Kraków; Warszawa: Gebethner i Wolff, 1906), s. 33. ↩︎
БЕЛСАТ HISTORY, Як Ленін дапамог Касцюшку? | Як Ленин помог Костюшко?, Źródło: https://youtu.be/4qyfyJPH42g?si=vq-uOTGHarOaY3WU [Dostęp: 10.02.2024]. ↩︎
State cultural institution „Kossovsky palace and park complex”, “Memorial museum-estate named after Th. Kosciuszko”, Kosava Castle, ostatnia aktualizacja: 17.04.2023, https://zamok-kossovo.by/en/posetitelyam/memorialnyy-muzey-usadba-im-t-kostyushko [Dostęp: 08.05.2023]. ↩︎