• Upamiętnienie po dwustu latach
• Największa bitwa Powstania Kościuszkowskiego w Białorusi
• Krupczyce znikają z mapy – pamięć o bitwie trwa nadal
• Bibliografia
• Galeria
  • Kaplica z zewnątrz
  • Wnętrze kaplicy

Upamiętnienie po dwustu latach

Rok 2004 w Białorusi był przełomowy dla pamięci o Tadeuszu Kościuszce i jego powstaniu z 1794 roku. Po 60 latach zapomnienia, na uroczysku Mereczowszczyzna na obrzeżach Kosowa Poleskiego odbudowano dom jego urodzin; niedługo zaś później, we wsi Czyżewszczyzna (Bel. Чыжэ́ўшчына) wzniesiona została kaplica upamiętniająca bitwę pod Krupczycami – największe militarne starcie Powstania Kościuszkowskiego na terytorium współczesnej Białorusi. Gdzie dokładnie leży Czyżewszczyzna? Znajduje się ona zaledwie 40 km od polskiej granicy i 100 km od Mereczowszczyzny – w obrębie tego samego regionu brzeskiego. Co więcej, jedynie 15 km dzieli ją od Małych Siechnowicz – rodowej siedziby Kościuszków i domu Tadeusza w latach 1784–1790, czyli między jego powrotem z Ameryki a długo wyczekiwanym dopuszczeniem do stopnia w armii Rzeczpospolitej.

Największa bitwa Powstania Kościuszkowskiego w Białorusi

Bitwa pod Krupczycami rozegrała się 17 września 1794 roku – jako jeden z ostatnich aktów Powstania, które stłumiono zaledwie kilka tygodni później, w listopadzie. Siłami Rzeczpospolitej dowodził generał Karol Sierakowski – choć on sam pochodził z ariańskiej rodziny właśnie z okolic Brześcia, żołnierze jego dywizji wywodzili się z całej Korony i z Litwy (szczególnie z okolic Grodna)¹. Znaczną ich część stanowili polscy i litewscy Tatarzy, którzy zamieszkiwali pobliskie regiony od co najmniej XV wieku (w dywizji Sierakowskiego formowali oni dwa pułki Przedniej Straży Litewskiej)². Niestety, siły Rzeczpospolitej były aż trzykrotnie mniejsze niż siły wroga, dowodzone przez niesławnego generała carskiego, Aleksandra Suworowa – tego samego, który kilka tygodni później dopuści do rzezi Pragi. 3.996 żołnierzy Sierakowskiego, wielu z nich świeży rekruci, spotkało się na polu bitwy z 12 tysiącami doświadczonych Rosjan i i Kozaków. Ten drastyczny rozdźwięk uniemożliwił Rzeczpospolitej zwycięstwo, jednak mimo to Sierakowski utrzymał pozycję przez sześć godzin. Udało mu się na tyle odeprzeć przeciwnika, że możliwy był odwrót i bezpieczne przerzucenie wojsk do Brześcia³.

Krupczyce znikają z mapy – pamięć o bitwie trwa nadal

Wieś Krupczyce (Biał. Крупчыцы), w okolicy której stoczyła się bitwa, już nie istnieje. Pojawiła się na mapie w XVII stuleciu, wyrastając wokół lokalnego klasztoru Karmelitów; gdy świątynia upadła, rozwiązana rękoma carskiego aparatu represji po upadku Powstania Styczniowego z 1863 roku, razem z nią przepadły Krupczyce. To, co pozostało z wioski, zostało wchłonięte przez rozrastającą się, pobliską Czyżewszczyznę.

Pamięć o starciu między Sierakowskim i Suworowem przetrwała mimo zmian na mapie, choć posługiwano się nią do różnych celów ideologicznych. Choćby w roku 1952, sowieckie władze postawiły obelisk na obrzeżach wsi, który miał upamiętniać udział sił rosyjskich w bitwie⁴. Nowa kaplica z 2004 roku została jednak zbudowana z myślą o wszystkich poległych. Ceremonia jej otwarcia przypadła na 210. rocznicę bitwy⁵. Formą przypomina ona prawosławną czasownię (i.e. kaplicę bez wyznaczonego miejsca na ołtarz) o kształcie otwartej altany na planie krzyża greckiego. Pod sklepieniem zawieszono cztery półkoliste obrazy przedstawiające sceny z bitwy – ich styl wskazuje na silną inspirację słynną Panoramą Racławicką. W sercu kaplicy stoi czarny, granitowy blok o kształcie piramidy – na każdej z jej czterech ścian wypisano inskrypcje. Pierwszą z nich, która wita podróżnych, otwiera fraza Za wolność naszą i waszą, zapisana w języku białoruskim (За нашу і вашу волю) – zawołanie wszystkich powstań narodowych dawnej Rzeczpospolitej, począwszy od Kościuszki. Pod nim widnieje nazwa dawnej wsi, Krupczyce, data bitwy oraz informacja, że było to największe starcie Powstania 1794 roku na terenie Białorusi. Dwie inskrypcje na bocznych ścianach piramidy zawierają listy pułków walczących po obu stronach; ostatnią inskrypcję stanowi zaś zadziwiający tekst modlitwy, której wydźwięk jest szczególnie dojmujący w obliczu sporów o białoruską tożsamość narodową:

Bibliografia

1. Stanisław Herbst, „Krupczyce – Grobla Terespolska” [in:] Rawski T. (ed.), Powstanie Kościuszkowskie 1794. Dzieje militarne, T. II (Warszawa: Agencja Wydawnicza „Ergos”; Wojskowy Instytut Historyczny, 1996), s. 169. ↩︎
2. Arkadiusz Kołodziejczyk, „Tatarskie Pułki Straży Przedniej Wielkiego Księstwa Litewskiego w Powstaniu Kościuszkowskim,” Niepodległość i Pamięć, 2009;16/1(29):5–18, s. 13. Dostępne na: https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Niepodleglosc_i_Pamiec/Niepodleglosc_i_Pamiec-r2009-t16-n1_%2829%29/Niepodleglosc_i_Pamiec-r2009-t16-n1_%2829%29-s5-18/Niepodleglosc_i_Pamiec-r2009-t16-n1_%2829%29-s5-18.pdf [Dostęp: 03.03.2024]. ↩︎
3. Stanisław Herbst, op. cit., s. 171–174. ↩︎
4. Константин Босак, “Памятник погибшим 6 сентября 1794 года у Крупчиц в бою между войсками Суворова и Сароковского”, Radzima.org, ostatnia aktualizacja: 01.01.2023, https://radzima.org/be/fota/52466.html [Dostęp: 06.03.2024]. ↩︎
5. Anatoliy Benzyaruk, „Адгукнулася мінулае словам-успамінам,” Brama 2004;1(22). Dostępne na: https://brama.brestregion.com/nomer22/artic08.shtml [Dostęp: 06.03.2024]. ↩︎

Galeria

Kaplica z zewnątrz

Wnętrze kaplicy